وقتی صحبت از ارتوپد فنی می‌شود، ممکن است در نگاه اول مشخص نباشد این متخصص دقیقاً چه کاری انجام می‌دهد و چه تفاوتی با پزشک ارتوپد دارد. متخصص ارتوپدی فنی یا ارتز و پروتز در حوزه توانبخشی فعالیت می‌کند و وظیفه اصلی او بررسی نیاز حرکتی فرد و ارائه راهکارهای ارتزی و پروتزی متناسب با شرایط اوست. نقش این متخصص می‌تواند از ارزیابی و انتخاب وسیله مناسب تا ساخت، تنظیم، آموزش استفاده و پیگیری آن ادامه داشته باشد. البته ارتوپدی فنی جایگزین تشخیص و درمان پزشکی نیست و در برخی شرایط لازم است ابتدا علت مشکل توسط پزشک بررسی شود.
ارتوپد فنی کیست؟
ارتوپد فنی متخصصی است که در زمینه ارتز و پروتز فعالیت می‌کند و تمرکز اصلی او کمک به بهبود عملکرد حرکتی، حمایت از اندام یا جبران بخشی از عملکرد ازدست‌رفته بدن است. او با بررسی وضعیت فرد مشخص می‌کند چه نوع وسیله‌ای می‌تواند متناسب با نیاز حرکتی او باشد و سپس در انتخاب، طراحی، ساخت و تنظیم آن نقش دارد. این وسیله ممکن است کفی یا کفش طبی، بریس، ارتز ستون فقرات یا اندام مصنوعی باشد.
برخلاف پزشک ارتوپد که وظیفه تشخیص و درمان بیماری‌ها و آسیب‌های سیستم اسکلتی‌عضلانی را بر عهده دارد، تمرکز متخصص ارتوپدی فنی بر ارائه و تنظیم راهکارهای ارتزی و پروتزی متناسب با شرایط هر فرد است.
مهم‌ترین وظایف ارتوپد فنی چیست؟
کار ارتوپد فنی فقط ساخت یا تحویل یک وسیله طبی نیست. متخصص ابتدا نیاز فرد را بررسی می‌کند، راهکار مناسب را انتخاب می‌کند و سپس مطمئن می‌شود وسیله از نظر عملکرد، اندازه و نحوه قرارگیری برای او مناسب است.
این فرایند ممکن است شامل مراحل مختلفی باشد:
- بررسی مشکل و نیاز حرکتی فرد
- ارزیابی وضعیت اندام و عملکرد حرکتی
- بررسی نسخه یا توصیه پزشک در مواردی که ارجاع پزشکی وجود دارد
- اندازه‌گیری، قالب‌گیری یا اسکن اندام در صورت نیاز
- انتخاب نوع مناسب ارتز، پروتز یا وسیله کمکی
- طراحی و آماده‌سازی وسیله متناسب با شرایط فرد
- انطباق و تنظیم وسیله روی بدن
- آموزش روش صحیح استفاده و مراقبت از وسیله
- انجام اصلاحات یا تنظیمات بعدی در صورت نیاز
- پیگیری عملکرد وسیله و شرایط استفاده فرد
درواقع، بخشی از وظایف ارتوپد فنی پس از تحویل وسیله نیز ادامه پیدا می‌کند؛ زیرا راحتی، نحوه قرارگیری و عملکرد وسیله باید در استفاده واقعی بررسی شود.
ارتوپد فنی چگونه نیاز مراجعه‌کننده را ارزیابی می‌کند؟
پیش از انتخاب یا ساخت کفی، بریس، ارتز یا پروتز، باید مشخص شود فرد دقیقاً به چه نوع حمایتی نیاز دارد. نوع مشکل، وضعیت حرکتی، شکل اندام و فعالیت‌های روزمره در این تصمیم نقش دارند؛ به همین دلیل ارزیابی برای همه افراد یکسان نیست.
- بررسی دلیل و هدف مراجعه
- ارزیابی وضعیت عملکردی و حرکتی
- اندازه‌گیری یا بررسی دقیق اندام
- انتخاب وسیله آماده یا طراحی راهکار سفارشی
بررسی مشکل، سابقه و هدف مراجعه
در اولین مرحله مشخص می‌شود فرد با چه مسئله‌ای مراجعه کرده و از وسیله موردنظر چه انتظاری دارد. متخصص درباره محدودیت‌های حرکتی، سابقه استفاده از کفی، بریس یا پروتز و مشکلاتی که فرد در فعالیت‌های روزمره تجربه می‌کند اطلاعات جمع‌آوری می‌کند. برای مثال، نیاز فردی که هنگام راه رفتن مشکل دارد با فردی که برای فعالیت ورزشی به حمایت بیشتری از یک مفصل نیاز دارد متفاوت است. این اطلاعات مسیر ادامه ارزیابی را مشخص می‌کنند.
ارزیابی عملکردی و بیومکانیکی اندام
در مرحله بعد، عملکرد اندام در حالت ایستاده یا هنگام حرکت بررسی می‌شود. بسته به شرایط، متخصص ممکن است نحوه راه رفتن، دامنه حرکت مفصل، ثبات اندام یا وضعیت قرارگیری بخش‌های مختلف بدن را ارزیابی کند. در مشکلات مرتبط با پا نیز بررسی الگوی راه رفتن یا نحوه توزیع فشار می‌تواند به انتخاب کفی یا ارتز مناسب کمک کند.
اندازه‌گیری، قالب‌گیری یا اسکن اندام
زمانی که وسیله باید متناسب با شکل بدن ساخته یا تنظیم شود، اندازه‌گیری دقیق اهمیت پیدا می‌کند. این اطلاعات می‌توانند از طریق اندازه‌گیری دستی، قالب‌گیری یا در برخی مراکز با اسکن اندام جمع‌آوری شوند. روش مناسب به نوع وسیله و شرایط فرد بستگی دارد و همه مراجعه‌کنندگان الزاماً به اسکن یا قالب‌گیری نیاز ندارند. اطلاعات به‌دست‌آمده برای تعیین ابعاد، فرم و نحوه قرارگیری وسیله استفاده می‌شوند.
تعیین نیاز به وسیله آماده یا سفارشی
هر فردی به وسیله کاملاً سفارشی نیاز ندارد. در برخی موارد یک بریس یا وسیله آماده، پس از انتخاب اندازه و تنظیم صحیح، می‌تواند نیاز فرد را برطرف کند؛ اما گاهی تفاوت‌های آناتومیکی، نوع ناهنجاری یا نیاز عملکردی باعث می‌شود وسیله براساس فرم بدن شخص ساخته شود. متخصص پس از ارزیابی مشخص می‌کند کدام گزینه برای شرایط فرد مناسب‌تر است.
ارتوپد فنی چه خدماتی ارائه می‌دهد؟
خدمات ارتوپدی فنی با توجه به نوع مشکل و نیاز هر فرد متفاوت است. بعضی افراد برای حمایت یا اصلاح عملکرد یک اندام مراجعه می‌کنند و برخی دیگر به دلیل قطع عضو به پروتز نیاز دارند. ارتز، پروتز، کفی طبی، کفش طبی و انواع بریس از مهم‌ترین وسایلی هستند که در این حوزه ارزیابی، ساخته یا تنظیم می‌شوند. برای اینکه با مهم‌ترین خدمات ارتوپدی فنی و کاربرد هرکدام آشنا شوید، در جدول زیر رایج‌ترین این خدمات را به‌صورت خلاصه بررسی کرده‌ایم.
| خدمت | کاربرد کلی |
|---|---|
| ساخت و تنظیم ارتزها | حمایت، کنترل یا اصلاح عملکرد بخشی از بدن |
| ساخت و تنظیم پروتزها | جایگزینی تمام یا بخشی از اندام غایب |
| ساخت کفی و کفش طبی | حمایت یا اصلاح برخی مشکلات عملکردی پا براساس ارزیابی فرد |
| تنظیم، اصلاح و پیگیری وسایل ارتوپدی | پیگیری ادامه روند درمان افراد پس از دریافت وسایل مورد نیاز و آموزش آن‌ها |
ساخت و تنظیم ارتزها
ارتز وسیله‌ای خارجی است که برای حمایت، کنترل، تثبیت یا در برخی موارد اصلاح عملکرد بخشی از سیستم عصبی‌عضلانی و اسکلتی به کار می‌رود. ارتزها می‌توانند برای پا، مچ پا، زانو، دست، مچ دست یا ستون فقرات طراحی شوند. متخصص با توجه به هدف استفاده، میزان حمایت یا محدودیت حرکتی موردنیاز را مشخص و وسیله را متناسب با شرایط فرد تنظیم می‌کند. بریس‌ها، آتل‌ها و برخی وسایل حمایتی نیز در این گروه قرار می‌گیرند.
ساخت و تنظیم پروتزها
پروتز برای جایگزینی تمام یا بخشی از یک اندام غایب استفاده می‌شود و ممکن است برای اندام فوقانی یا تحتانی طراحی شود. در ساخت اندام مصنوعی، فرم اندام باقی‌مانده، وضعیت حرکتی، سطح فعالیت و نیازهای روزانه فرد اهمیت زیادی دارد. به همین دلیل پروتز معمولاً متناسب با شرایط همان شخص آماده و تنظیم می‌شود و پس از تحویل نیز ممکن است برای بهبود راحتی و عملکرد به اصلاحات بعدی نیاز داشته باشد.
ساخت کفی و کفش طبی
یکی دیگر از خدمات ارتوپدی فنی، بررسی نیاز فرد به کفی یا کفش طبی است. در این فرایند وضعیت پا، نحوه قرارگیری آن هنگام ایستادن یا حرکت و نیاز عملکردی فرد بررسی می‌شود تا نوع حمایت موردنیاز مشخص شود. کفی مناسب برای همه افراد یکسان نیست و شکل، جنس و ویژگی‌های آن باید با هدف استفاده هماهنگ باشد. در مواردی که کفش معمولی پاسخ‌گوی نیاز فرد نباشد نیز ممکن است کفش طبی یا اصلاحات مخصوص کفش در نظر گرفته شود.
تنظیم، اصلاح و پیگیری وسایل ارتوپدی
تحویل وسیله همیشه پایان کار نیست. اگر بریس، کفی یا پروتز فشار نامناسب ایجاد کند، هنگام حرکت جابه‌جا شود یا عملکرد مورد انتظار را نداشته باشد، باید دوباره بررسی و تنظیم شود. رشد کودکان، تغییرات بدن، تغییر حجم اندام باقی‌مانده پس از قطع عضو یا فرسودگی قطعات نیز ممکن است نیاز به اصلاح یا تعویض وسیله ایجاد کنند. آموزش روش صحیح استفاده و مراقبت از وسیله نیز بخشی از این فرایند است.
تفاوت ارتوپد فنی با پزشک ارتوپد
شباهت نام این دو تخصص باعث می‌شود بعضی افراد ندانند برای مشکل خود باید به پزشک ارتوپد مراجعه کنند یا متخصص ارتوپدی فنی. تفاوت اصلی به نوع فعالیت آن‌ها مربوط می‌شود؛ پزشک ارتوپد بیماری‌ها و آسیب‌های سیستم اسکلتی‌عضلانی را از نظر پزشکی تشخیص و درمان می‌کند، درحالی‌که متخصص ارتوپدی فنی بر ارزیابی نیاز به وسایل ارتزی و پروتزی، ساخت، انطباق و تنظیم آن‌ها تمرکز دارد. جدول زیر تفاوت این دو حوزه را ساده‌تر نشان می‌دهد.
| موضوع | پزشک ارتوپد | متخصص ارتوپدی فنی |
|---|---|---|
| حوزه اصلی فعالیت | تشخیص و درمان بیماری‌ها و آسیب‌های اسکلتی‌عضلانی | طراحی، ساخت، انطباق و تنظیم ارتز و پروتز |
| تشخیص بیماری | بله، بخشی از وظایف پزشکی اوست | تشخیص پزشکی بیماری جزو وظایف اصلی او نیست |
| درمان دارویی | در صورت نیاز | خیر |
| جراحی | در صورت نیاز و با توجه به تخصص پزشک | خیر |
| ساخت ارتز و پروتز | معمولاً نقش اصلی او نیست | از حوزه‌های اصلی فعالیت اوست |
| تنظیم و شخصی‌سازی وسیله | ممکن است نیاز به وسیله را مشخص کند | وسیله را براساس نیاز فرد تنظیم و متناسب‌سازی می‌کند |
| آموزش استفاده از وسیله | ممکن است توصیه‌های پزشکی ارائه دهد | آموزش استفاده و مراقبت از ارتز یا پروتز بخشی از کار اوست |
اگر علت درد یا محدودیت حرکتی مشخص نیست، آسیب تازه‌ای ایجاد شده یا احتمال شکستگی، بیماری یا مشکل جدی مفصلی وجود دارد، ابتدا بررسی پزشکی اهمیت بیشتری دارد. اما زمانی که نیاز به ساخت یا تنظیم ارتز، پروتز، کفی، کفش طبی یا بریس مطرح باشد، متخصص ارتوپدی فنی نقش مستقیم‌تری در این مرحله دارد. در بسیاری از موارد نیز پزشک و متخصص ارتوپدی فنی به‌صورت مکمل در روند درمان و توانبخشی همکاری می‌کنند.
چه افرادی ممکن است به ارتوپدی فنی نیاز داشته باشند؟
مراجعه به ارتوپدی فنی فقط مخصوص افرادی نیست که دچار قطع عضو شده‌اند. هر زمان برای حمایت، اصلاح یا جبران عملکرد بخشی از بدن به وسیله‌ای خارجی نیاز باشد، ممکن است خدمات این حوزه مطرح شود. نوع وسیله مناسب نیز باید پس از بررسی شرایط هر فرد مشخص شود.
- افرادی که به دلیل قطع عضو به پروتز یا اندام مصنوعی نیاز دارند.
- افرادی که پزشک برای آن‌ها استفاده از بریس یا ارتز را توصیه کرده است.
- کودکان یا بزرگسالانی که برای برخی ناهنجاری‌های اندام به وسیله اصلاحی نیاز دارند.
- افرادی که در راه رفتن یا حفظ وضعیت مناسب اندام مشکل دارند و به ارزیابی عملکردی نیاز دارند.
- افرادی که به کفی یا کفش طبی متناسب با شرایط پای خود نیاز دارند.
- بیمارانی که پس از آسیب، جراحی یا در دوره توانبخشی به وسیله حمایتی نیاز دارند.
- افرادی که قبلاً از ارتز یا پروتز استفاده کرده‌اند اما وسیله آن‌ها نیاز به تنظیم، اصلاح یا تعویض دارد.
البته وجود درد یا محدودیت حرکتی به‌تنهایی به این معنا نیست که باید مستقیماً برای ساخت وسیله مراجعه کرد. اگر درد جدید یا شدید است، علت آن مشخص نیست، توانایی حرکت یا تحمل وزن به‌طور ناگهانی کاهش یافته یا پس از آسیب علائم قابل‌توجهی ایجاد شده است، بهتر است ابتدا ارزیابی پزشکی انجام شود.
روند مراجعه به متخصص ارتوپدی فنی چگونه است؟
دانستن مراحل مراجعه کمک می‌کند بدانید از جلسه اول تا تحویل و بررسی وسیله چه روندی طی می‌شود. این مسیر بسته به نوع مشکل و وسیله موردنیاز متفاوت است، اما معمولاً از بررسی اولیه شروع می‌شود و در صورت نیاز تا تنظیم و پیگیری ادامه پیدا می‌کند.
- 1- ارزیابی: در مراجعه اولیه، مشکل، سابقه، شرایط حرکتی و نیازهای روزمره شما بررسی می‌شود.
- 2- انتخاب راهکار: براساس نتیجه ارزیابی مشخص می‌شود چه نوع ارتز، پروتز یا وسیله‌ای برای شرایط شما مناسب‌تر است.
- 3- آماده‌سازی وسیله: در صورت نیاز اندازه‌گیری، قالب‌گیری یا اسکن انجام می‌شود و وسیله آماده یا سفارشی متناسب با شرایط شما انتخاب یا ساخته می‌شود.
- 4- تنظیم و آموزش: وسیله روی بدن بررسی و تنظیم می‌شود و نحوه صحیح استفاده و مراقبت از آن توضیح داده می‌شود.
- 5- پیگیری: پس از شروع استفاده، راحتی و عملکرد وسیله بررسی می‌شود و در صورت نیاز اصلاحات لازم انجام می‌گیرد.
البته همه مراجعه‌کنندگان الزاماً تمام این مراحل را طی نمی‌کنند. برای مثال، فردی که فقط برای تنظیم یا اصلاح وسیله قبلی مراجعه می‌کند، ممکن است مسیر کوتاه‌تری داشته باشد.
سوالات متداول
برای درد پا باید به ارتوپد فنی مراجعه کنیم یا پزشک ارتوپد؟
اگر درد جدید، شدید یا ناشی از آسیب است یا علت آن مشخص نیست، بهتر است ابتدا علت از نظر پزشکی بررسی شود. متخصص ارتوپدی فنی بیشتر در ارزیابی نیاز به وسایلی مانند کفی، کفش طبی، بریس یا سایر ارتزها نقش دارد. در بسیاری از موارد پزشک و متخصص ارتوپدی فنی به‌صورت مکمل با یکدیگر همکاری می‌کنند.
برای مراجعه به ارتوپد فنی نیاز به نسخه پزشک داریم؟
نیاز به نسخه به نوع مشکل، خدمت موردنظر و شرایط مراجعه بستگی دارد. در بعضی موارد فرد با توصیه پزشک برای ساخت یا تنظیم ارتز و پروتز مراجعه می‌کند و در برخی خدمات ممکن است ارزیابی اولیه مستقیماً انجام شود. اگر درباره شرایط مراجعه مطمئن نیستید، بهتر است پیش از گرفتن وقت از مرکز سؤال کنید.
تفاوت ارتز و پروتز چیست؟
ارتز وسیله‌ای خارجی مانند بریس، آتل یا بعضی کفی‌هاست که برای حمایت، کنترل یا اصلاح عملکرد بخشی از بدن استفاده می‌شود. پروتز یا اندام مصنوعی جایگزین تمام یا بخشی از یک اندام ازدست‌رفته می‌شود. نوع وسیله براساس شرایط و نیاز عملکردی هر فرد انتخاب می‌شود.
آیا همه کفی‌ها و بریس‌ها باید سفارشی ساخته شوند؟
خیر. بعضی افراد می‌توانند از وسیله آماده با اندازه و تنظیم مناسب استفاده کنند، در حالی که در برخی شرایط به دلیل شکل اندام یا نیاز عملکردی، وسیله سفارشی مناسب‌تر است. انتخاب بین وسیله آماده و سفارشی باید پس از ارزیابی انجام شود.
ساخت ارتز یا پروتز چقدر زمان می‌برد؟
مدت زمان آماده‌شدن وسیله ثابت نیست و به نوع ارتز یا پروتز، میزان شخصی‌سازی، نیاز به قالب‌گیری یا اسکن و تعداد مراحل تنظیم بستگی دارد. بعضی وسایل آماده ممکن است سریع‌تر تحویل شوند و وسایل سفارشی معمولاً به مراحل بیشتری نیاز دارند.
اگر بریس، کفی یا پروتز باعث درد یا فشار شود چه کنیم؟
درد، فشار غیرعادی، جابه‌جایی وسیله یا ایجاد زخم نباید نادیده گرفته شود. ممکن است وسیله نیاز به بررسی و تنظیم مجدد داشته باشد. بهتر است بدون تغییر دادن خودسرانه وسیله، برای ارزیابی فیت و عملکرد آن با متخصص ارتوپدی فنی تماس بگیرید.
آیا کودکان هم به متخصص ارتوپدی فنی مراجعه می‌کنند؟
بله. برخی کودکان ممکن است برای ارزیابی نیاز به ارتز، بریس، کفی یا سایر وسایل حمایتی و اصلاحی به متخصص ارتوپدی فنی ارجاع شوند. با توجه به رشد کودک، انتخاب و تنظیم وسیله باید متناسب با سن، شرایط بدنی و نظر تیم درمانی انجام شود.
در اولین مراجعه به ارتوپدی فنی چه اتفاقی می‌افتد؟
در جلسه اول معمولاً دلیل مراجعه، سابقه مشکل، فعالیت‌های روزانه و وضعیت حرکتی بررسی می‌شود. در صورت نیاز اندازه‌گیری، ارزیابی راه رفتن، قالب‌گیری یا اسکن انجام می‌شود و سپس درباره وسیله مناسب تصمیم‌گیری می‌شود. اگر قبلاً ارتز یا پروتز استفاده می‌کنید، بهتر است آن را نیز همراه داشته باشید.
