ارتز لگن چیست و از کجا باید آن را تهیه کنیم؟

اگر پزشک یا متخصص ارتوپدی فنی استفاده از ارتز لگن را پیشنهاد کرده باشد، احتمالاً اولین سؤال شما این است که اصلا ارتز لگن چیست و یا چه کمکی می‌تواند به وضعیت مفصل ران و لگن کند. ارتز لگن یا بریس لگن وسیله‌ای حمایتی است که متناسب با شرایط فرد برای حمایت، کنترل یا محدود کردن برخی حرکات مفصل ران و ناحیه لگن مورد استفاده قرار می‌گیرد. نوع، شکل و تنظیمات این وسیله برای همه افراد یکسان نیست و عواملی مانند مشکل اسکلتی، سن، وضعیت مفصل، فرم بدن و هدف استفاده در انتخاب آن تأثیر دارند. به همین دلیل، ارتز لگن را نباید صرفاً یک محصول آماده برای خرید خودسرانه در نظر گرفت و بهتر است انتخاب یا ساخت آن پس از ارزیابی تخصصی انجام شود.

ارتز لگن چیست؟

ارتز لگن یک وسیله خارجی است که روی بدن قرار می‌گیرد تا از مفصل ران و ساختارهای مرتبط حمایت کند یا حرکت آنها را در جهت مشخصی کنترل و محدود کند. بسته به هدف استفاده، بعضی از انواع ارتز لگن می‌توانند به حفظ وضعیت مناسب مفصل، افزایش ثبات یا جلوگیری از انجام حرکاتی که در یک دوره مشخص نامطلوب هستند کمک کنند. به ارتزهایی که برای این ناحیه طراحی می‌شوند، در بسیاری از موارد بریس لگن نیز گفته می‌شود. طراحی و میزان محدودیت حرکتی ارتز باید متناسب با شرایط هر فرد تعیین شود، نه صرفاً بر اساس نام بیماری یا ظاهر وسیله.

تفاوت ارتز لگن با پروتز لگن چیست؟

ارتز لگن وسیله‌ای خارجی است که روی بدن قرار می‌گیرد و برای حمایت، کنترل یا محدود کردن حرکات مفصل ران و ناحیه لگن استفاده می‌شود. در مقابل، اصطلاح «پروتز لگن» معمولاً برای اجزای مصنوعی به‌کاررفته در جراحی تعویض مفصل ران استفاده می‌شود که جایگزین بخش‌های آسیب‌دیده مفصل می‌شوند. بنابراین ارتز بدون جایگزین کردن مفصل، از بیرون بدن بر حرکت یا ثبات آن اثر می‌گذارد؛ اما پروتز  طی عمل جراحی در بدن قرار می‌گیرد.

ارتز لگن چه کاربردی دارد؟

کاربرد ارتز لگن به مشکل بیمار و هدفی که برای استفاده از آن تعیین شده بستگی دارد. در یک بیمار ممکن است هدف اصلی محدود کردن دامنه حرکتی مفصل ران باشد، در فردی دیگر حمایت و افزایش ثبات اهمیت بیشتری داشته باشد و در برخی کودکان نیز از ارتزهای مشخصی برای نگه‌داشتن مفصل در وضعیت تعیین‌شده استفاده شود. بنابراین نمی‌توان یک کاربرد یا یک مدل مشخص را برای تمام افرادی که به بریس لگن نیاز دارند در نظر گرفت. متخصص بر اساس وضعیت اسکلتی‌عضلانی و نیاز عملکردی فرد مشخص می‌کند چه نوع ارتزی مناسب‌تر است.

ارتز لگن بعد از جراحی یا آسیب

در بعضی شرایط پس از جراحی مفصل ران یا برخی آسیب‌های ناحیه لگن، پزشک ممکن است استفاده از بریس را برای مدت مشخصی توصیه کند. هدف در این شرایط می‌تواند محدود کردن حرکاتی باشد که در دوره بهبود نباید بیش از حد انجام شوند یا ایجاد حمایت بیشتر در اطراف مفصل باشد. نوع بریس و مقدار دامنه حرکتی مجاز به نوع جراحی، وضعیت بافت‌ها و نظر تیم درمان بستگی دارد. به همین دلیل نباید تنظیم زاویه یا میزان محدودیت ارتز را بدون توصیه متخصص تغییر داد.

ارتز لگن برای کنترل حرکت و افزایش ثبات مفصل

یکی از کارکردهای مهم بعضی ارتزهای لگن، کنترل جهت و مقدار حرکت مفصل ران است. در این مدل‌ها ممکن است مفصل مکانیکی یا اجزای قابل تنظیمی وجود داشته باشد که میزان خم و باز شدن یا بعضی حرکات دیگر را محدود کند. در شرایط پیچیده‌تر که علاوه بر لگن، زانو و مچ پا نیز به کنترل نیاز دارند، ممکن است ارتزهای گسترده‌تری مانند ارتز لگن-زانو-مچ-پا (HKAFO) مورد استفاده قرار گیرند. انتخاب چنین وسیله‌ای به ارزیابی عملکرد اندام تحتانی و هدف توانبخشی بستگی دارد و برای همه افرادی که مشکل لگن دارند مناسب نیست.

ارتز لگن در کودکان

ارتز لگن کودکان کاربردهای خاص خود را دارد و نوع آن باید با توجه به سن کودک، وضعیت رشد استخوان‌ها و مشکل مفصل ران تعیین شود. برای مثال، در برخی نوزادان مبتلا به دیسپلازی تکاملی مفصل ران (Developmental Dysplasia of the Hip) ممکن است پزشک استفاده از وسیله‌ای مانند Pavlik Harness را در سن و شرایط مشخص توصیه کند. هدف این وسایل حفظ مفصل ران در وضعیت تعیین‌شده برای کمک به روند درمان است و استفاده نادرست یا تنظیم خودسرانه آنها می‌تواند نتیجه مطلوب را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل بررسی دوره‌ای کودک و رعایت برنامه تعیین‌شده توسط تیم درمان اهمیت زیادی دارد.

آیا همه ارتزهای لگن یکسان هستند؟

خیر؛ انواع ارتز لگن از نظر طراحی، ناحیه تحت پوشش، میزان سختی، نوع مفصل، قابلیت تنظیم و هدف استفاده با یکدیگر تفاوت دارند. حتی دو بیمار با تشخیص مشابه ممکن است به دلیل تفاوت در فرم بدن، قدرت عضلانی، دامنه حرکت، وضعیت راه رفتن یا شدت مشکل به تنظیمات متفاوتی نیاز داشته باشند. به همین دلیل انتخاب بریس فقط بر اساس عنوان محصول یا سایز کلی بدن نمی‌تواند در همه شرایط کافی باشد. در برخی موارد ارتز آماده قابل استفاده است و در برخی دیگر ساخت یا تنظیم اختصاصی ضرورت بیشتری پیدا می‌کند.

تفاوت ارتز لگن آماده و اختصاصی چیست؟

ارتزهای آماده در اندازه‌ها و طراحی‌های از پیش تعیین‌شده تولید می‌شوند، در حالی که ارتز اختصاصی بر اساس ویژگی‌های بدنی و نیاز عملکردی همان بیمار طراحی یا ساخته می‌شود. انتخاب میان این دو به هدف استفاده و میزان کنترلی که از وسیله انتظار می‌رود بستگی دارد. مهم‌ترین تفاوت‌ها عبارت‌اند از:

• تناسب با بدن: ارتز آماده بر اساس اندازه‌های استاندارد تولید می‌شود، اما ارتز اختصاصی با توجه به ابعاد و فرم بدن بیمار ساخته می‌شود.
• میزان کنترل: در ارتز اختصاصی امکان طراحی یا تنظیم وسیله متناسب با حرکاتی که باید حمایت یا محدود شوند بیشتر است.
• توجه به ساختار اسکلتی: وضعیت لگن، اندام تحتانی و راستای مفاصل در طراحی یک ارتز اختصاصی قابل بررسی است.
• توجه به راه رفتن: در صورت ارتباط مشکل با الگوی حرکت، نحوه ایستادن و راه رفتن بیمار می‌تواند در ارزیابی در نظر گرفته شود.
• امکان اصلاح و تنظیم: بعد از پرو، بخش‌هایی از ارتز اختصاصی را می‌توان بر اساس فشار، راحتی و عملکرد بیمار تنظیم کرد.

بنابراین عبارت «اختصاصی» صرفاً به معنی انتخاب یک سایز متفاوت نیست؛ بلکه در صورت نیاز، طراحی وسیله می‌تواند بر اساس ویژگی‌های فیزیکی و عملکردی همان فرد انجام شود. منابع حرفه‌ای ارتوپدی فنی نیز بر نقش متخصص در ارزیابی، طراحی، فیت و پیگیری ارتز متناسب با نیاز فرد تأکید دارند.

ارتز لگن چگونه برای بیمار انتخاب و ساخته می‌شود؟

ساخت ارتز لگن فقط به اندازه‌گیری دور کمر یا انتخاب یک سایز محدود نمی‌شود. برای انتخاب یا ساخت یک ارتز مناسب باید ابتدا مشخص شود بیمار چه مشکل اسکلتی یا عملکردی دارد، کدام حرکات باید کنترل شوند و ارتز قرار است چه نقشی در برنامه درمانی او داشته باشد. در کلینیک ارتوپدی فنی مهسا فاطمی عواملی مانند ساختار اسکلتی، فرم بدن، نحوه راه رفتن و مشکل اسکلتی هر بیمار در ارزیابی برای انتخاب و ساخت ارتز متناسب با بدن او در نظر گرفته می‌شوند.

مرحله اول؛ ارزیابی وضعیت بیمار

اولین مرحله، بررسی وضعیت فرد و مشخص کردن هدف استفاده از ارتز است. متخصص ارتوپد فنی می‌تواند وضعیت اندام تحتانی، راستای مفاصل، دامنه حرکتی و محدودیت‌های عملکردی را بررسی کند و در صورت نیاز اطلاعات نسخه یا نظر پزشک معالج را نیز در ارزیابی در نظر بگیرد. در این مرحله مشخص می‌شود که ارتز باید بیشتر نقش حمایتی داشته باشد یا کنترل و محدودیت حرکتی نیز مورد نیاز است. این ارزیابی پایه تصمیم‌گیری برای مراحل بعدی خواهد بود.

مرحله دوم؛ ارزیابی بیومکانیکی و بررسی نحوه حرکت

در بعضی بیماران فقط بررسی وضعیت بدن در حالت نشسته یا خوابیده کافی نیست و نحوه ایستادن و راه رفتن نیز اطلاعات مهمی در اختیار متخصص قرار می‌دهد. ارزیابی بیومکانیکی به بررسی ارتباط میان ساختار بدن، راستای مفاصل و الگوی حرکت کمک می‌کند. برای مثال ممکن است نحوه قرارگیری لگن یا کنترل اندام تحتانی هنگام تحمل وزن در انتخاب طراحی ارتز مؤثر باشد. این اطلاعات باعث می‌شود ارتز صرفاً بر اساس اندازه بدن انتخاب نشود و عملکرد بیمار نیز مورد توجه قرار گیرد.

مرحله سوم؛ اندازه‌گیری و قالب‌گیری

پس از مشخص شدن نوع و هدف ارتز، اندازه‌های مورد نیاز از بدن بیمار گرفته می‌شود. بسته به نوع وسیله و امکانات مرکز، ممکن است از اندازه‌گیری دستی، قالب‌گیری یا روش‌های دیجیتال برای ثبت شکل و ابعاد بدن استفاده شود. دقت این مرحله بر نحوه قرارگیری ارتز و توزیع فشار آن روی بدن تأثیر دارد. در ارتزهای اختصاصی، اطلاعات به‌دست‌آمده مبنای طراحی وسیله برای همان بیمار قرار می‌گیرد.

مرحله چهارم؛ طراحی و ساخت ارتز لگن

در مرحله طراحی، نوع مواد، میزان سختی، محل قرارگیری اجزا و در صورت نیاز نوع مفصل مکانیکی با توجه به هدف ارتز مشخص می‌شود. اگر لازم باشد حرکت مفصل ران فقط در محدوده خاصی انجام شود، طراحی باید امکان ایجاد این کنترل را فراهم کند. در بعضی بیماران تنها ناحیه لگن و ران درگیر است و در برخی شرایط پیچیده‌تر ممکن است ارتز بخش‌های بیشتری از اندام تحتانی را پوشش دهد. هدف این است که طراحی وسیله با نیاز واقعی بیمار هماهنگ باشد، نه اینکه یک مدل مشابه برای همه افراد ساخته شود.

مرحله پنجم؛ پرو و تنظیم ارتز روی بدن

ساخته شدن ارتز به معنی پایان فرایند نیست و وسیله باید روی بدن بیمار پرو شود. در این مرحله نحوه قرارگیری ارتز، نقاط تماس با پوست، فشار قسمت‌های مختلف و توانایی وسیله در انجام عملکرد مورد انتظار بررسی می‌شود. در صورت وجود مفصل یا محدودکننده حرکتی، تنظیمات آن نیز باید مطابق برنامه تعیین‌شده انجام شود. هرگونه نقطه فشار غیرعادی، لق بودن یا اختلال در عملکرد می‌تواند نیاز به اصلاح داشته باشد.

مرحله ششم؛ آموزش و پیگیری پس از تحویل

بیمار یا والدین کودک باید بدانند ارتز چگونه پوشیده و خارج شود، چه مدت مورد استفاده قرار گیرد و چه نکاتی هنگام استفاده از آن مهم است. مدت استفاده و تنظیمات وسیله به شرایط هر بیمار وابسته است و نباید بر اساس تجربه افراد دیگر تغییر داده شود. همچنین ممکن است پس از مدتی، به دلیل تغییر شرایط بیمار، رشد کودک یا تغییر فرم بدن، بررسی و تنظیم مجدد ارتز لازم باشد. نقش متخصص ارتوپدی فنی فقط به ساخت وسیله محدود نمی‌شود و فیت و پیگیری آن نیز بخشی مهم از خدمات ارتزی است.

ارتز لگن را از کجا تهیه کنیم؟

اگر برای شما یا فرزندتان استفاده از بریس لگن مطرح شده است، بهتر است به جای خرید ارتز لگن به‌صورت خودسرانه، ابتدا به یک مرکز ارتوپدی فنی مراجعه کنید تا نوع وسیله و نحوه فیت آن مشخص شود. متخصص ارتوپدی فنی می‌تواند با توجه به نسخه یا نظر پزشک، وضعیت مفصل ران، فرم بدن، دامنه حرکتی و نیاز عملکردی بیمار بررسی کند که ارتز آماده مناسب است یا ساخت ارتز اختصاصی ضرورت دارد.

در کلینیک ارتوپدی فنی مهسا فاطمی ارزیابی ساختار اسکلتی، فرم بدن، نحوه راه رفتن و مشکل اسکلتی بیمار پیش از انتخاب و ساخت ارتز مورد توجه قرار می‌گیرد. این ارزیابی کمک می‌کند بریس لگن به جای انتخاب صرفاً بر اساس ظاهر یا سایز عمومی، متناسب با نیاز واقعی فرد طراحی و تنظیم شود.

سوالات متداول

ارتز لگن برای چه مشکلاتی استفاده می‌شود؟

ارتز لگن ممکن است برای کنترل یا محدود کردن حرکت مفصل ران، افزایش حمایت و ثبات یا در دوره پس از برخی جراحی‌ها و آسیب‌ها تجویز شود. بعضی انواع آن نیز در شرایط مشخص کودکان کاربرد دارند. نوع بریس باید براساس علت مشکل و هدف درمان تعیین شود و صرف داشتن درد لگن به معنی نیاز به ارتز نیست.

آیا ارتز لگن باید حتماً سفارشی ساخته شود؟

بعضی بیماران می‌توانند از ارتزهای آماده با اندازه و تنظیم مناسب استفاده کنند، اما در شرایطی که کنترل دقیق‌تر حرکت، تناسب خاص با بدن یا طراحی متفاوت لازم باشد، ارتز اختصاصی مناسب‌تر است. تصمیم میان مدل آماده و سفارشی بهتر است پس از ارزیابی بیمار انجام شود.

ارتز لگن آماده بهتر است یا سفارشی؟

هیچ‌کدام برای همه بیماران بهتر نیست. ارتز آماده برای بعضی کاربردها کافی است، در حالی که ارتز سفارشی امکان تطبیق بیشتر با فرم بدن، دامنه حرکتی و نیاز عملکردی بیمار را فراهم می‌کند. انتخاب باید براساس نوع مشکل و میزان کنترلی که از ارتز انتظار می‌رود انجام شود.

چند ساعت در روز باید ارتز لگن پوشیده شود؟

مدت استفاده از بریس لگن به نوع ارتز، علت تجویز و برنامه پزشک یا تیم درمان بستگی دارد و زمان ثابتی برای همه بیماران وجود ندارد. بعضی ارتزها فقط هنگام فعالیت و برخی برای مدت طولانی‌تری استفاده می‌شوند. زمان استفاده یا تنظیمات بریس را بدون توصیه متخصص تغییر ندهید.

آیا می‌توان با ارتز لگن خوابید؟

این موضوع به نوع بریس و دلیل استفاده از آن بستگی دارد. در بعضی شرایط استفاده شبانه لازم است و در برخی دیگر پزشک اجازه خارج کردن وسیله هنگام خواب را می‌دهد. دستور مربوط به همان ارتز و شرایط بیمار باید ملاک قرار گیرد، نه تجربه افراد دیگر.

اگر بریس لگن باعث قرمزی یا فشار روی پوست شود چه کنیم؟

مقدار کمی قرمزی موقت ممکن است پس از برداشتن بعضی ارتزها دیده شود، اما قرمزی ماندگار، درد، زخم یا فشار غیرعادی باید بررسی شود. در چنین شرایطی خودتان اجزای مکانیکی یا زاویه بریس را تغییر ندهید و برای بررسی فیت وسیله با مرکز ارتوپدی فنی یا تیم درمان تماس بگیرید.

قیمت ارتز لگن به چه عواملی بستگی دارد؟

هزینه ارتز لگن به نوع بریس، آماده یا سفارشی بودن، مواد و اجزای مورد استفاده، وجود مفصل مکانیکی و میزان پیچیدگی طراحی و تنظیم بستگی دارد. به همین دلیل معمولاً بدون مشخص شدن نوع ارتز نمی‌توان قیمت دقیقی اعلام کرد و ابتدا باید نیاز بیمار بررسی شود.

برای ساخت ارتز لگن باید به چه متخصصی مراجعه کنیم؟

برای ارزیابی، اندازه‌گیری، ساخت و تنظیم ارتز می‌توان به متخصص ارتوپدی فنی مراجعه کرد. در بسیاری از شرایط، نوع یا هدف استفاده از بریس نیز با نظر پزشک معالج مشخص می‌شود. انتخاب وسیله و تنظیم دامنه حرکتی بهتر است با هماهنگی اعضای تیم درمان انجام شود.